جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
682
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
است . رواست كه دانشپژوهان كه از آن حدود مىگذرند سنگى بر بقاياى بناى چنين بزرگان نامى بگذارند . اورميه ( رضائيه ) - در سمت ديگر يا غرب درياچه در دوازده ميلى ساحل شهر اروميه واقع است . اين نام را مسيحىها به اختصار اورمى يا اروميا مىخوانند و آن در جلگهايست كه از جهت حاصلخيزى نيك مشهور است . اروميه كه در ميان كوهستانهاى كردستان واقع گرديده رودخانههاى متعدد پيوسته از حوالى آن جارى است و زراعت و آبياريش بسيار عالى و جمعيتش سرشار است و به تفاوت گفتهاند كه از 400 تا 300 و 200 ده و آبادى دارد . ( ارقام بىكسرى بالا به نظر من علامت وضع غيرعادى وفور جمعيت است ) و بعضى از سياحان بر سبيل تفنن آنجا را با اراضى دامنههاى هيماليا و يا ناحيهء درياچهء زوريخ و كشتزارهاى بسيار حاصلخيز لمباردى ( ايتاليا . م ) تشبيه كردهاند . اين شهر كه در ارتفاع 4400 پا از سطح درياست بين 30000 و 40000 نفر سكنه دارد كه بيشتر آنها طايفهء ترك افشار هستند ، ولى مقدار زيادى هم خانوادههاى نسطورى و كليمى و ارمنى در آنجاست . در تاريخ قديم ، اروميه را زادگاه افسانهاى يكى از پديدههاى افسانهاىتر يعنى زردشت و مدفن سه تن مغ محسوب داشتند . شهر را ديوارى احاطه كرده است . هفت دروازه دارد و خندقى هم بر اطراف ديوار است . تنها بناى نسبتا قابلتوجه داخلى زرادخانه و آن محوطهاى محصور در مركز شهر است و چند تا توپ كهنه و يك عدد هم خمپارهانداز در آنجاست . تا اين اواخر كه قتل و كشتار ناشى از سركشى شيخ عبيد اللّه در سال 1880 جريان داشت پادگانى شامل سه فوج سرباز مسلح با تفنگ ورندل در آنجا مستقر بودند ، از لحاظ مسافران مسيحى اين محل بواسطهء حضور هيئتهاى مذهبى امريكائى و فرانسوى و انگليسى به خاطر نسطورىهاى آن حدود است كه من در اينجا به موضوع جالب توجه و تا حدى حساس آن مىپردازم . اصل نسطورىها - عدهء نسطوريان مسيحى ساكن ارتفاعات ايران و عثمانى را بين 100000 و 200000 گفتهاند و شايد رقم دوم بيشتر مقرون به صحت